Tramwaj SN1

W roku 1912 Pierwsze Galicyjskie Towarzystwo Budowy Wagonów i Maszyn w Sanoku zbudowało pierwszą partię 10 wagonów silnikowych, które dostarczono do Krakowa w latach 1912 i 1913. W późniejszym czasie zostały one oznaczone jako typ SN1 (S-silnikowy, N-normalnotorowy, 1-pierwszy typ). Wagony te otrzymały numery inwentarzowe 31-40 (numery 1-30 nosiły wozy silnikowe wąskotorowe typu SW1). Wagony typu SN1 były 2-osiowe, bezwózkowe o masie własnej 13200kg, długości 9950mm bez sprzęgów, 10650mm ze sprzęgami. Szerokość pudła wynosiła 2274mm, wysokość od główki szyny 3318mm, rozstaw osi 3600mm. Koła miały średnicę 815mm. Łożyska osi były ślizgowe. Wagony miały silniki typu D58W. Wnętrze wagonów wyposażone było w dwie podłużne ławki i w połowie długości przedzielone na przedział klasy I i II oszkloną ścianką działową z suwanymi drzwiami. W późniejszym czasie zmieniono podział na klasy i zdemontowano drzwi w ściance. Pomosty były oszklone i oddzielone od wnętrza wagonu drzwiami przesuwnymi. Podczas II wojny światowej Niemcy wykorzystali podział wnętrza nadwozia na dwie części przeznaczając jedną z nich na przedział Nur fur Deutsche – tylko dla Niemców. Ilość miejsc siedzących wynosiła 24, stojących 37. Rekordowe ilości pasażerów przewożono w latach okupacji niemieckiej i pierwszych powojennych, kiedy braki taboru były najdotkliwiej odczuwane. Wagony typu SN1 w pierwszej wersji posiadały 16 okien bocznych (po 8 z każdej strony) nie licząc okien na pomostach. Nad środkową częścią nadwozia znajdował się świetlik dachowy. Zastosowano odbierak prądu typu „lira”. Wagony były malowane na kolor niebieski z białym pasem międzyokiennym i szarym dachem. Potocznie zwane były „wiedeńskimi” lub „grackimi”. Wynikało to stąd, że podobne wagony kursowały w Wiedniu, a trzecia partia wagonów SN1 dla Krakowa była zbudowana przez fabrykę w Grazu. W 1913 roku fabryka sanocka zbudowała dla Krakowa drugą partię 10 wagonów typu SNl. Otrzymały one numery 41-50. Były to wagony 8-okienne i różniły się od wcześniejszych dłuższym świetlikiem dachowym (sięgającym do połowy pomostów) oraz węższym pudłem (2200mm). W roku 1913 austriacka fabryka Grazer Waggon – und Maschinen-Fabrik AG w Graz dostarczyła do Krakowa trzecią partię wagonów typu SN1 w ilości 7 sztuk. Oznaczono je numerami 51-57. Zewnętrznie różniły się od zbudowanych wcześniej tylko tym, że miały niższe okna i szeroki pas nadwozia pomiędzy górną krawędzią okien a dachem. W 1914r. Krakowska Spółka Tramwajowa dysponowała 27 wagonami typu SN1 i 8 przyczepami typu PN1, które zostały zbudowane przez własne warsztaty przedsiębiorstwa. Wobec niewielkiej ilości przyczep większość wagonów kursowała pojedynczo. Tabor ten obsługiwał dwie linie normalnotorowe: nr 3 Dworzec Towarowy – III Most i nr 5 Zwierzyniec – ul. Lubicz. W roku 1916 uruchomiono trzecią linię normalnotorową nr 6 na trasie Zwierzyniec – Podgórze (Rynek Podgórski). W czasie I wojny światowej ilość wagonów typu SN1 nie uległa zmianie. Dopiero w latach 1921-1925 stan taboru powiększył się o 6 wagonów typu SN1. Wagony o numerach 58, 61 i 62 wyglądały tak, jak wozy z drugiej partii z 1913r. o numerach 41-50. Wygląd wagonów nr 59 i 63 był taki, jak wozów zbudowanych w Grazu. Natomiast wagon nr 60 wykonano jako 32-okienny z długim świetlikiem dachowym. W 1925r. KST posiadała 33 wagony typu SN1 i 20 przyczep typu PN1. Tabor ten kursował na trzech liniach: nr 3 Dworzec Towarowy – Podgórze (Rynek Podgórski), nr 5 Salwator – ul. Lubicz, nr 6 Salwator – Podgórze (Rynek Podgórski). W roku 1928 warsztaty KST przebudowały jedną z przyczep typu PN1 na wagon silnikowy typu SN1 nr 64. Wymiary pudła wagonu były takie same jak w wagonach z 1912r., natomiast istotną różnicą był brak świetlika dachowego. Wagon był 12-okienny, a nad oknami posiadał wywietrzniki przeszklone na żółto lub zielono. 31 grudnia 1928r. Krakowska Spółka Tramwajowa zmieniła nazwę na Krakowska Miejska Kolej Elektryczna, KMKE. W 1929r. warsztaty KMKE przebudowały dwie przyczepy typu PN1 na wagony silnikowe nr 65 i 66, a w roku 1930 – czwartą na wagon silnikowy nr 67. Nie różniły się one od wagonu nr 64. Również w roku 1930 zbudowano wagon silnikowy nr 68 który miał inaczej rozplanowane wnętrze. Zamiast dwóch ławek wzdłużnych posiadał osiem ławek jednoosobowych, dwie poprzeczne ławki dwuosobowe i dwie krótkie ławki wzdłużne. Ilość miejsc siedzących wzrosła do 28. Wagon ten był eksponowany w 1930 roku na Międzynarodowej Wystawie Komunikacji i Turystyki w Poznaniu. W roku 1935 warsztaty KMKE przebudowały przyczepę typu PN1 nr 506 na wagon silnikowy nr 69, zaś w następnym roku – przyczepę nr 502 na wagon silnikowy nr 70. Był to ostatni wóz typu SN1 zbudowany dla Krakowa. KMKE posiadała w 1936r. 40 wagonów typu SN1 i 14 przyczep typu PN1. Pod koniec 1936r. tabor ten kursował na czterech liniach: nr 2 Łobzów – Cmentarz Rakowicki, nr 3 Dworzec Towarowy – Mateczny, nr 5 Salwator – ul. Mogilska, nr 6 Salwator – Podgórze (Rynek Podgórski). Ponadto w dniu Wszystkich Świętych 1 listopada uruchamiano linię nr 7 na trasie Rynek Podgórski – Cmentarz Rakowicki. W latach 1934-1936 wagony typu SN1 kursowały jeszcze na linii nr 8 na trasie Salwator – Cmentarz Rakowicki (linia ta została zlikwidowana w listopadzie 1936r.). W latach trzydziestych w wagonach typu SN1 ślizgowe łożyska osi zastąpiono łożyskami tocznymi typu SKF. W 1938 roku wagony typu SN1 zaczęły kursować także z przyczepami typu PN2, zbudowanymi w tymże roku przez fabrykę w Sanoku w ilości 10 sztuk. Wagony silnikowe typu SN2 z tej samej fabryki przybyły do Krakowa dopiero w 1939r. (18 sztuk). Od roku 1941 wagony typu SN1 kursowały także z przyczepami typu PN3 sprowadzonymi przez Niemców do Krakowa z Norymbergi oraz z jedyną przyczepką typu PN4 pochodzącą z Eberswalde. Po II wojnie światowej na początku lat pięćdziesiątych władze centralne zarządziły przemalowanie wszystkich tramwajów w Polsce na kolor czerwony z kremowym pasem międzyokiennym. Od roku 1958 powrócono do malowania tramwajów krakowskich na kolor niebieski. W latach 50 wagony typu SN1 poddano modernizacji. Odbieraki prądu typu „lira” zmieniono na pantografy stosowane w wozach typu N. Za montowano kierunkowskazy. Wagony 16-okienne przebudowano na 8-okienne. Również dwa wagony 12-okienne (nr 64 i 69) przebudowano na 8-okienne. W wagonach o numerach 64, 68 i 69 zabudowano wywietrzniki nad oknami. Przy okazji wymiany blach poszycia w niektórych wagonach zlikwidowano listwę biegnącą wzdłuż środkowej części pudła. W latach powojennych wagony typu SN1 kursowały przeważnie z przyczepami typu PN1 oraz z przyczepami „norymberskimi” typu PN3. Rzadziej spotykało się je z przyczepami „sanockimi” typu PN2. Pod koniec eksploatacji wagony typu SN1 kursowały przeważnie pojedynczo. Od roku 1956 rozpoczęły się kasacje wagonów typu SN1. Niektóre wagony po wycofaniu z eksploatacji liniowej pełniły funkcje wagonów gospodarczych (jak wówczas mówiono – służbowych). Np. wagon nr 60 przebudowany został na solarkę i oznaczony numerem 154. Wagony o numerach 41, 51, 52 i 57 zachowano jako gospodarcze i oznaczono numerami: 308. 309, 310 i 303. W 1966 roku pozostało w eksploatacji liniowej 14 wagonów typu SN1. Zmieniono im numery 251-264. Ostatnie trzy wagony typu SN1 o numerach: 252, 254 i 259 kursowały na linii nr 21 z Dworca Towarowego na Salwator. Wagon nr 263 przeznaczono na gospodarczy i oznaczono numerem 302. Eksploatacja liniowa wagonów typu SN1 zakończyła się w 1969 roku. Wagony typu SN1 kursowały po ulicach Krakowa przez 58 lat i stanowiły charakterystyczny element w widoku miasta. Podczas jazdy wydawały tak charakterystyczne odgłosy, że nie widząc tramwaju, a tylko „na słuch” miało się pewność, że jedzie wagon typu SN1. W roku 1995 przypadał jubileusz 120-lecia komunikacji miejskiej w Krakowie. W tymże roku krakowski Miejski Zakład Naprawy Tramwajów odbudował w stanie zdolności do jazdy wagon SN1. Zrekonstruowano go z resztek trzech wagonów tego typu i oznaczono numerem 37. Wagon wykonano w wersji 16-okiennej z krótkim świetlikiem dachowym. Wagon typu SN1 nr 37 jeździ okazjonalnie po Krakowie i przypomina starszym krakowianom „dawne dobre czasy”, a młodszym stwarza szansę spotkania z przeszłością „na żywo”.

„Świat Kolei” (3/97)
autor: Ryszard Stankiewicz

Podstawowe dane techniczne

producent rok produkcji miejsc silniki masa
Sanok 1913 24+32 2*40 kW 13,2 t

Ten wpis został opublikowany w kategorii Tramwaje. Dodaj zakładkę do bezpośredniego odnośnika.

Możliwość komentowania jest wyłączona.